सूर्याखाली जीवनाचे समाधान शोधण्याची माया

माया संस्कृत अर्थावरून येतेजे नाहीआणि म्हणूनभ्रम. अनेक विद्वानांनी आणि विचारवंतांनी वेगवेगळ्या प्रकारे मायेच्या भ्रमावर जोर दिला पण सामान्यतः ही कल्पना व्यक्त करतात की ऐहिक अथवा भौतिक आमच्या प्राणास चुकीच्या मार्गाने नेऊ शकते आणि अशाप्रकारे आम्हास बंधनात गुंतवून आणि फसवून टाकते. आमचा प्राण पदार्थांवा नियंत्रण करू इच्छितो त्याचा आस्वाद घेऊ इच्छितो.

तथापि, असे करीत असतांना आपण वासना, लोभ, आणि क्रोधास शेवटी बळी पडतो. बरेचदा मग आपण आपले प्रयत्न दुप्पट करतो आणि चुकांवर चूका करीत जातो, सखोल भ्रमात पडतो अथवा मायेत फसतो. अशाप्रकारे माया वावटळीप्रमाणे कार्य करते, वाढत्या शक्तीनिशी , आम्हास अधिकाधिक फसविते, नैराश्यात ढकलते. मायेचा परिणाम म्हणून आम्ही त्या गोष्टीचा स्वीकार करतो जी तात्पुरती आहे कारण स्थायी मूल्य प्राप्त करण्यासाठी, आणि या जगात क्षणिक सुखाचा शोध घेतो, जे ते देऊ शकत नाही.

ज्ञानाचे भंडार असे उत्कृष्ट तमिल पुस्तक, तिरूकुरल, माया आमच्यावर तिचा प्रभाव याचे अशाप्रकारे वर्णन करते :

जर व्यक्ती आपल्या जिव्हाळ्याच्या विषयास बिलगून राहत असेल, सोडावयास तयार नसेल, तर दुःख त्याच्यावरील आपली पकड सैल करणार नाही.”

तिरूकुरल 35:347-348

हिब्रू वेदातील बुद्धिसाहित्य आणि तिरूक्कल यांत बरेच साम्य आहे. बौद्धिक काव्याचा लेखक शलमोन होता. ‘सूर्याखाली म्हणजे भूतलावर’ राहत असतांना – त्याने मायाचा आणि त्याच्या परिणामांचा कसा अनुभव केला याचे तो वर्णन करतो, अर्थात, असे जगणे की केवळ भौतिक वस्तूंस मोल आहे, आणि सूर्यपथाखाली या भौतिक जगात स्थायी सुखाच्या शोधात फिरणे.

भूतलावर अर्थात सूर्याखालीमायेचा शलमोनाचा अनुभव

आपल्या बुद्धीसाठी सुप्रसिद्ध पुरातन राजा, शलमोन, याने ख्रि. पू. 950 च्या सुमारास अनेक कविता लिहिल्या ज्या बायबलमधील जुन्या कराराचा भाग आहेत. उपदेशकात, जीवनात समाधान शोधण्यासाठी त्याने जे काही त्याचे त्याने वर्णन केले आहे. त्याने लिहिले : 

स्वत:शी म्हणालो, “मी मौज-मजा करायला हवी. जितका शक्य होईल तितका आनंद मी उपभोगायला हवा.” पण हेही अगदीच टाकाऊ आहे हे मला समजले.
2 सतत हसत राहणे हाही एक मूर्खपणाच आहे. मौजमजा करण्यातून काहीही चांगले घडत नाही.
3 म्हणून माझे मन शहाणपणाने भरता भरता माझे शरीर मद्याने (द्राक्षारसाने) भरायचे असे मी ठरवले. मी हा मूर्खपणा करायचे ठरवले कारण मला सुखी व्हायचा मार्ग शोधायचा होता. लोकांना त्यांच्या छोट्याशा आयुष्यात चांगले करण्यासारखे असे काय आहे ते मला शोधायचे होते.
4 नंतर मी महान गोष्टी करायला सुरुवात केली. मी घरे बांधली, मी स्वत:साठी द्राक्षाचे मळे लावले.
5 मी बागा लावल्या आणि मोठमोठे बगिचे केले. मी सर्व प्रकारची फळझाडे लावली.
6 मी माझ्यासाठी तळी निर्माण केली. आणि त्या तव्व्यांचा उपयोग मी माझ्या वाढणाऱ्या झाडांना पाणी देण्यासाठी केला.
7 मी पुरुष आणि स्त्री गुलामांना विकत घेतले, आणि माझ्या घरातही गुलामांचा जन्म झाला. माझ्याजवळ खूप मोठया गोष्टी होत्या. माझ्याजवळ जनावरांची खिल्लारे आणि मेंढ्यांचे ढकळप होते. यरुशलेममधील कोणाही माणसाजवळ नसतील इतक्या गोष्टी माझ्याजवळ होत्या.
8 मी स्वत:साठी सोने आणि चांदी गोळा केली. मी राजांकडून, त्याच्या देशांकडून संपत्ती घेतली. माझ्यासाठी गाणे म्हणणारे स्त्री पुरुष माझ्याजवळ होते. कोणालाही हव्याहव्याशा वाटणाऱ्य गोष्टी माझ्याजवळ होत्या.
9 मी खूप श्रीमंत आणि प्रसिद्ध झालो. माझ्या आधी यरुशलेममध्ये राहणाऱ्य कोणाही माणसा पेक्षा मी मोठा होतो आणि माझे शहाणपण मला मदत करण्यासाठी नेहमी तयार होते.
10 माझ्या डोव्व्यांना जे जे दिसे आणि हवेसे वाटे ते मी मिळवले. मी जे केले त्यामुळे माझे मन प्रसन्न असे आणि हा आनंद माझ्या कष्टांचे फळ होते.

उपदेशक 2:1-10

धन, ख्याति, ज्ञान, प्रकल्प, स्त्रियां, सुखभोग, राज्य, व्यवसाय, दाक्षरस… शलमोनाने सर्वांचा आस्वाद घेतला – आणि त्याच्या व आमच्या काळातील लोकांपेक्षा जास्तच. आइन्स्टाईनची कुशाग्र बुद्धी, लक्ष्मी मित्तलची अमाप संपत्ती, बाॅलिवूड तारकांचे सामाजिक/लैंगिक जीवन, ब्रिटिश राजघराण्याच्या राजकुमार विलियमसारखे राजकीय कुळ – हे सर्वकाही त्याला एकट्याने लाभले होते. हा संयोग कोण पराजित करू शकतो? आपण विचार केला असता, सर्व लोकांत त्यानेच काय ते समाधान प्राप्त केले असेल.

त्याच्या इंतर कवितांपैकी, गीतरत्न, हे सुद्धा बायबलमध्ये आढळते, त्यात तो आपल्या शृंगारिक, तप्त प्रेमप्रसंगाविषयी लिहितो – असे वाटते की हीच गोष्ट काय ती आयुष्यभर समाधान पुरविते. पूर्ण कविता येथे आहे. पण खाली तो आणि त्याची प्रेमिका यांच्यातील प्रेमकाव्याचा भाग खाली दिला आहे

गीतरत्नातील पद्यांश

लमोनाचे सर्वांत सुंदर गीत
2 चुंबनांनी मला झाकून टाक कारण तुझे प्रेम द्राक्षरसापेक्षा चांगले आहे.
3 तुझ्या अत्तराचा खूप चांगला वास येत आहे, पण तुझे नाव मात्र उत्तम अत्तरापेक्षाही गोड आहे. त्यामुळेच तरुणी तुझ्यावर प्रेम करतात.
4 मला तुझ्याबरोबर ने. आपण पळून जाऊ.राजाने मला त्याच्या खोलीत नेले.आम्ही आनंदोत्सव करु आणि तुझ्यासाठी आनंदित होऊ. तुझे प्रेम द्राक्षारसापेक्षा चांगले आहे हे लक्षात ठेव. तरुणी तुझ्यावर योग्य कारणासाठी प्रेम करतात.
5 यरुशलेमच्या मुलींनो, मी काळी आणि सुंदर आहे. मी तेमान आणि शलमोनाच्या तंबूंसारखी काळी आहे.
6 मी किती काळी आहे, सूर्याने मला किती काळे केले आहे याकडे बघू नका. माझे भाऊ माझ्यावर रागावले होते. त्यांनी माझ्यावर त्यांच्या द्राक्षांच्या मळ्याची काळजी घ्यायची सक्ती केली. त्यामुळे मला स्वत:चीकाळजी घेता आली नाही.
7 मी माझ्या आत्म्यासकट तुझ्यावर प्रेम करते. मला सांग: तू तुझ्या मेंढ्यांना कुठे खायला दिलेस? तू त्यांना दुपारी कुठे विश्रांती घेऊ दिलीस? मी तुझ्याबरोबर यायला हवे. नाही तर मी तुझ्या मित्रांच्या मेंढ्यांची काळजी घेणारी, अशी भाडोत्री स्त्रीसारखी ठरेन
8 तू खूप सुंदर स्त्री आहेस. काय करायचे ते तुला नक्कीच माहीत आहे. मेंढ्यांच्या मागे मागे जा. तुझ्या लहान बकऱ्यांना मेंढपाळाच्या तंबूंजवळ खाऊ घाल.
9 फारोचा रथ ओढणाऱ्या घोड्यांना घोडीजशी उद्दीपित करते त्यापेक्षाही जास्त तू मला उद्दीपित करतेस.त्या घोडड्यांच्या चेहेऱ्यांच्या बाजूंवर आणि गळ्यात सुंदर अलंकार आहेत.
10 हे तुझ्यासाठी केलेले अलंकार: डोक्याभोवतीचा सोन्याचा पट्टा आणि चांदीच्या हार. तुझे सुंदर गाल सोन्याने अलंकृत केले आहेत. तुझा गळा चांदीच्या अलंकारांनी सुंदर दिसत आहे.
11
12 माझ्या अत्तराचा वास बिछान्यावर लवंडलेल्या राजापर्यंत जातो.
13 माझ्या वक्षस्थळांमध्ये रात्रभर विसावलेला माझा प्रियकर माझ्या गळ्यात असलेल्या सुंगधी द्रव्याच्या पिशवीसारखा आहे
14 माझा प्रियकर एन – गेदीमधील द्राक्षाच्या मळ्याजवळील मेंदीच्या फुलांच्या गुच्छा सारखा आहे.
15 प्रिये, तू किती सुंदर आहेस! तू फारच सुंदर आहेस. तुझे डोळे कबुतरासारखे आहेत.
16 प्रियकरा, तू सुध्दा सुस्वरुप आहेस आणि मोहक आहेस. आपला बिछाना किती आल्हाददायक आणि सुखावह आहे.
17 आपल्या घराच्या तुळ्या गंधसरुच्या लाकडाच्या आहेत. छताचे वासे देवदारुच्या लाकडाची आहे.

श्रेष्ठगीत 1:9-2:17

जवळजवळ 3000 वर्षे जुन्या, या कवितेत बाॅलिवूडच्या उत्कृष्ट प्रेम चित्रपटात आढळून येणार्या शृंगाररसाची तीव्रता आहे. बायबलमध्ये लिहिले आहे की आपल्या अमाप संपत्तीने त्याने 700 प्रेमिका प्राप्त केल्या! बाॅलिवूड किंवा हाॅलिवूडच्या अत्यंत यशस्वी प्रियकरांपेक्षाही हे फार अधिक झाले. म्हणून आपण विचार कराल की या सर्व प्रेमप्रकरणांनी तो संतुष्ट असावा. पण हे सर्व प्रेम, सर्व धनसंपत्ती, सर्व ख्याति आणि बुद्धी ही असतांनाही – त्याने लिहिले  :

गुरूकडून आलेले शब्द आहेत. हा गुरू दाविदाचा मुलगा आणि यरुशलेमचा राजा होता. 14 मी पृथ्वीवर केल्या गेलेल्या सर्व गोष्टींकडे पाहिले आणि त्या सर्व गोष्टी वेळ वाया घालवण्यासारख्या आहे असे मला वाटले. त्या वारा पकडण्यासारख्याआहे असे वाटले. 15 या गोष्टी तुम्ही बदलू शकत नाही. जर एखादी वस्तू वाकडी असली तर ती सरळ आहे असे तुम्ही म्हणू शकत नाही. आणि एखादी वस्तु हरवली असली, तर ती आहे तुम्ही म्हणू शकत नाही.

उपदेशक 1:1-14

11 परंतु नंतर मी ज्या ज्या गोष्टी केल्या त्यांच्याकडे पाहिले. मी जे कष्ट केले त्यांच्याकडे पाहिले. आणि ते सर्व म्हणजे वेळेचा अपव्यय होता असे मी ठरवले. वाऱ्याला पकडण्यासारखेच ते होते. आपण जीवनात जे काही करतो त्यापासून काहीही लाभ होत नाही.
12 कोठलाही माणूस राजापेक्षा अधिक काही करू शकत नाही एखाद्या राजाने तुम्हाला जे करावेसे वाटते ते आधीच केलेले असते. आणि राजा ज्या गोष्टी करतो त्या करणे म्हणजेही वेळेचा अपव्यय आहे हेही मला समजले. म्हणून मी पुन्हा पुन्हा शहाणे व मूर्ख होण्याचा आणि वेड्या गोष्टी करण्याच्या बाबतीत विचार करू लागलो.
13 शहणपण हे मूर्खपणापेक्षा चांगले आहे. जसा प्रकाश अंधारापेक्षा चांगला आहे.
14 ते असे आहे: शहाणा माणूस त्याच्या मनाचा उपयोग डोव्व्यांप्रमाणे, त्याला जिथे जायचे आहे तिथे जाण्यासाठी करतो. परंतु मूर्ख मात्र अंधारात चालणाऱ्या माणसासारखा असतो.परंतु मूर्ख आणि शहाणा हे दोघेही सारख्याच रीतीने नाश पावतात. दोघेही मरतात.
15 मी स्वत:शीच विचार केला, “‘मूर्खाच्या बाबतीत ज्या गोष्टी घडतील त्याच माझ्याही बाबतीत घडतील तर मग मी शहाणा होण्यासाठी एवढी पराकाष्ठा का केली?” मी स्वत:शीच म्हणालो, “शहाणे असणेही निरुपयोगीच आहे.”
16 शहाणा आणि मूर्ख दोघेही मरणारच आणि लोक शहाण्या माणसाचे अथवा मूर्ख माणसाचे सदैव स्मरण कधीच ठेवणार नाहीत. त्यांनी जे जे केले ते सर्व लोक भविष्यात विसरून जातील. म्हणून शहाणा माणूस आणि मूर्ख माणूस दोघेही समान आहेत.
17 यामुळे मला जीवनाचा तिरस्कार वाटायला लागला. जीवनातील सर्व गोष्टी वाऱ्याला पकडण्याचा प्रयत्न करण्यासारख्या निरुपयोगी आहेत या विचाराने मला खूप दु:ख झाले.
18 मी जे अपार कष्ट केले त्याचा मी किरस्कार करू लागलो. मी खूप कष्ट केले. परंतु त्या कष्टांनी मी जे मिळवले ते माझ्यानंतर जे लोक राहतील त्याना मिळणार आहे. मी त्या गोष्टी माझ्याबरोबर नेऊ शकणार नाही.
19 मी जो अभ्यास केला आणि काम करून जे मिळवले त्याच्यावर इतरांचीच सत्ता राहणार आहे आणि तो माणूस शहाणा आहे की मूर्ख ते मला माहीत नाही. हेही निरर्थकच आहे.
20 म्हणून मी माझ्या सर्व कामांबद्दल दु:खी झालो.
21 माणूस आपले सर्व ज्ञान, शहाणपण आणि कौशल्य वापरून कष्ट करू शकतो. पण तो माणूस मरेल आणि इतरांना त्याच्या कष्टाचा फायदा मिळेल. त्या लोकांनी कष्ट केले नाहीत तरी त्यांना सगळे काही मिळेल. त्यामुळे मला खूप दु:ख झाले. ते योग्य नाही आणि शहाणपणाचेही नाही.
22 माणसाने खुप कष्ट केल्यावर आणि भांडल्यावर त्याला आयुष्यात खरोखर काय मिळते?
23 आयुष्यभर त्याला दु:ख, मनस्ताप आणि कष्टच मिलतात. त्याचे मन रात्रीदेखील स्वस्थ नसते. हे सुध्दा शहाणपणाचे नाही.

उपदेशक 2:11-23

शेवटी  समाधान देण्याकरिता सुख, संपत्ती, काम, प्रगती, शृंगारिक प्रेमाचे अभिवचन हे सर्वकाही भ्रम अथवा मायाजाल असल्याचे त्याने दर्शविले. परंतु आज हाच संदेश आहे की आपण आणि मी अद्याप समाधानाचा एक निश्चित मार्ग म्हणून ऐकत आहोत. शलमोनच्या कवितांनी आम्हाला आधीच सांगितले आहे की त्याला या प्रकारांनी समाधान मिळवता आले नाही.

मृत्यू तसेच जीवन यावर चिंतन करण्यासाठी शलमोन आपल्या काव्यात पुढे म्हणतो:

 19 माणूस पशूपेक्षा चांगला आहे का? नाही! का? कारण सर्वच निरर्थक आहे. पशूंच्या आणि माणसांच्या बाबतीत सारख्याच गोष्टी घडतात. ते दोघे ही मरतात. माणूस आणि पशू यांचा श्वास सारखाच आहे. मेलेला पशू मेलेल्या माणसापेक्षा वेगळा आहे का?
20 माणसांच्या आणि पशूंच्या शरीराचा नाश सारख्याच प्रकारे होतो. ते जमीनीतून आले आणि शेवटी ते तिथेच जातील.
21 माणसाच्या आत्म्याचे काय होते हे कोणाला माहीत आहे? माणसाचा आत्मा वर देवाकडे जातो की पशूचा आत्मा खाली जमिनीत जातो हे कुणाला माहीत आहे?()

उपदेशक 3:19-21

2 पण एक गोष्ट मात्र सर्वांच्या बाबतीत घडते ती म्हणजे आपण सर्व मरतो. मरण वाईट माणसांना आणि चांगल्या माणसांनाही येते. जी माणसे शुध्द आहेत त्यांनाही मरण येते आणि जी शुध्द नाहीत त्यांनाही येते. जे लोक यज्ञ करतात त्यांनाही मरण येते आणि जे यज्ञ करत नाहीत त्यांनाही मरण येते. चांगला माणूस पापी माणसासारखाच मरेल. जो मणूस देवाला काही खास वचने देतो, जो अशी वचने द्यायला घाबरतो त्या माणसासारखाच मरेल.
3 या आयुष्यात ज्या गोष्टी घडतात त्यातली सगव्व्यात वाईट गोष्ट म्हणजे सर्वांचा शेवट सारखाच होतो. लोक नेहमी दुष्ट आणि मूर्खपणाचा विचार करतात. ही गोष्ट सुध्दा वाईटच आहे हे विचार मरणाकडे नेतात.
4 जो माणूस अजून जिवंत आहे त्याच्याबाबतीत आशेला जागा आहे. तो कोण आहे याला महत्व नाही. पण हे म्हणणे खरे आहे:“जिवंत कुत्रा मेलेल्या सिंहापेक्षा चांगला असतो.”
5 जिवंत माणसांना ते मरणार आहेत हे माहीत असते. पण मेलेल्यांना काहीच माहीत नसते. मेलेल्यांना कुठलेच बक्षिस मिळत नाही. लोक त्यांना लवकरच विसरतात.

उपदेशक 9:2-5

पवित्र पुस्तक, बायबलमध्ये, संपत्ती आणि प्रेम याविषयीच्या कवितांचा समोवश का आहे – ज्यांचा संबंध आपण पवित्रतेशी जोडत नाही अशा गोष्टी? आमच्यापैकी अनेक जणांची अपेक्षा असते की पवित्र ग्रंथांनी वैराग्य, धर्म आणि जगण्यासाठी नैतिक नियम याविषयी चर्चा करावी. आणि बायबलमधील शलमोन  अशा निर्णायक आणि निराशावादी पद्धतीने मृत्युविषयी का लिहितो?

शलमोनाने घेतलेला मार्ग, ज्याचा सामान्यतः जगभर पाठपुरावा केला जातो, स्वार्थासाठी जगणे होता, ज्या अर्थाचा, सुखाचा अथवा आदर्शांचा पाठपुरावा करण्याची त्याने निवड केली होती त्यांचा निर्माण करणे. पण तो शेवट शलमोनासाठी चांगला नव्हता – समाधान क्षणिक आणि भ्रम होता. त्याच्या कविता बायबलमध्ये सावधगिरीचा मोठा इशारा म्हणून आहेत – “येथे जाऊ नका – आपल्या पदरी नैराश्य येईल!” आमच्यापैकी जवळजवळ सर्व जण त्याच मार्गाने खाली जाण्याचा प्रयत्न करतील जो शलमोनाने घेतला होता आणि जर आपण त्याचे ऐकाल तर आपण बुद्धिमान आहात.

सुवार्ताशलमोनाच्या कवितांस उत्तर देणे 

येशू ख्रिस्त (येशू सत्संग) कदाचित बायबलमध्ये लिहिलेला सर्वात प्रसिद्ध मनुष्य आहे. त्यानेही जीवनाबद्दल वक्तव्य केले. खरं तर तो म्हणाला

“… मी आलो आहे की त्यांना जीवन मिळावे आणि त्यांनी ते पूर्ण करावे”

जॉन १०:१०

28 जे थकलेले व ओझ्याने लादलेले असे सर्व तुम्ही मजकडे या आणि मी तुम्हांला विश्रांति देईन.
29 माझे जू आपणांवर घ्या, माझ्यापासून शिका, म्हणजे तुमच्या आत्म्यास विश्रांति मिळेल.
30 कारण माझे जू सोपे आहे आणि माझे ओझे हलके आहे.”

मत्तय11:28-30

जेव्हा येशू हे म्हणतो तेव्हा तो त्या व्यर्थतेचे आणि नैराश्याचे उत्तर देतो ज्याविषयी शलमोनाने आपल्या कवितांत लिहिले आहे. कदाचितअगदी कदाचितशलमोनाच्या बंद मार्गाचे हे उत्तर आहे. शेवटी, सुवार्तेचा शाब्दिक अर्थ आहेचांगली बातमी. सुवार्ता खरोखर चांगली बातमी आहे का? याचे उत्तर देण्यासाठी आम्हाला सुवार्तेची माहिती असणे आवश्यक आहे. तसेच आपणास सुवार्तेच्या दाव्यांचे परीक्षण करणे आवश्यक आहेअविचाराने टीका करता, सुवार्तेबद्दल गंभीरपणे विचार करणे.

माझी गोष्ट सांगत असतांना, मला हे बोलावेसे वाटते की मी घेतलेला हा एक प्रवास होता. या वेबसाइटमधील लेख येथे यासाठी आहेत जेणेकरुन आपण देखील शोध घ्यावयास सुरूवात करावी. येशूच्या देहधारणाने आपण उत्तम सुरूवात करू शकतो.

संस्कृत आणि हिब्रू वेदांचे अभिसरण: का?

आपण संस्कृत वेदात मनूचा वृत्तांत आणि हिब्रू वेदात नोहाचा वृत्तांत यांतील साम्य पाहिले. त्यांतील साम्य जलप्रलयाच्या वृत्तांतापेक्षा अधिक सखोल जाते. तसेच समयाच्या पहाटे पुरुषाच्या बलिदानाचे अभिवचन आणि उत्पत्तीच्या हिब्रू पुस्तकात देण्यात आलेले संततीचे अभिवचन यांत सुद्धा साम्य आहे. आपण हे साम्य का पाहतो? योगायोग? एक वृत्तांत येणार्‍या सिद्धांतातून घेतो अथवा चोरी करतो? एक सूचना देण्यात आली आहे.

बाबेलचा बुरूज जलप्रलयानंतर

नोहाच्या वृत्तांतानंतर, वेद पुस्तकम् (बायबल) त्याच्या तीन पुत्रांच्या संततीची नोंद करते आणि सांगते “जलप्रलयानंतर त्याची पृथ्वीवर भिन्न भिन्न राष्ट्रे झाली.” . संस्कृत वेद सुद्धा जाहीर करते की मनूला तीन मुले होती ज्यांच्यापासून सर्व मानवजात उत्पन्न झाली. पण हे ‘पसरणे’ कसे घडले?

उत्पत्ती 10:32

प्राचीन हिब्रू वेदात नोहाच्या ह्या तीन पुत्रांच्या संततीच्या नावांची मांडलेली आहे – येथे यादी संपूर्ण आहे. हा वृत्तांत पुढे वर्णन करतो की कशाप्रकारे ह्या वंशाजांनी परमेश्वराच्या (प्रजापति) – उत्पन्नकर्ता, ज्याने ज्यांस आज्ञा दिली की त्यांनी पृथ्वी ‘व्यापून टाकावी (उत्पत्ती 9:1) आज्ञेचे उल्लंघन केले. त्याऐवजी हे लोक बुरूज बांधण्यासाठी एकत्र राहिले. ते येथे आपण वाचू शकता. हा बुरूज ‘आकाशास पोहोचला’ (उत्पत्ती 11:4) ज्याचा अर्थ हा आहे की नोहाचे हे वंशज उत्पन्नकर्त्याऐवजी तारांगण आणि सूर्य, चंद्रमा, ग्रह इत्यादींची उपासना करण्याच्या हेतूने बुरूज बांधत होते. हे सुप्रसिद्ध आहे की तारकांच्या उपासनेचा आरंभ मेसोपोटेमिया (जेथे हे वंशज राहत होते) झाला आणि मग ती उपासना सर्व जगभर पसरली.

म्हणून उत्पन्नकर्त्याची उपासना करण्याऐवजी, आमचे पूर्वज ताऱ्याची उपासना करू लागले. हा वृत्तांत पुढे म्हणतो की हे विफल करण्यासाठी, जेणेकरून उपासनेची भ्रष्टता अपरिवर्तनीय होऊ नये, म्हणून उत्पन्नकर्त्याने हे ठरविले

…आपण खाली जाऊन यांच्या भाषेचा घोटाळा करू म्हणजे यांस एकमेकांची भाषा समजावयाची नाही.

उत्पत्ती 11:7

याचा परिणाम म्हणून, नोहाच्या ह्या एकमेकांचे समजेना आणि अशाप्रकारे उत्पन्नकत्र्या देवाने

तेथून त्यांस सर्व पृथ्वीच्या पाठीवर पांगविले

उत्पत्ती 11:8

या लोकांस एकमेकांशी बोलता येईना, म्हणून ते एकमेकांपासून दूर झाले, आपल्या नवीन भाषागटांत, आणि अशाप्रकारे ते ‘पांगले’. यावरून हे स्पष्ट होते की आज जगातील वेगवेगळे जनसमूह अत्यंत वेगवेगळ्या भाषा का बोलतात, कारण प्रत्येक जनसमूह मेसोपोटेमियातील (कधी कधी अनेक पिढ्यानंतर) त्यांच्या मूळ केंद्रातून अशा ठिकाणी पसरला जेथे आज ते आढळतात. अशाप्रकारे,  ह्या बिंदुपासून पुढे त्यांचे क्रमशः इतिहास भिन्न होतात. पण ह्या क्षणापर्यंत प्रत्येक भाषागटाचा (ज्याद्वारे ही पहिली राष्ट्रे घडून आलीत) सामान्य इतिहास होता. ह्या सामान्य इतिहासात पुरुषाच्या बलिदानाद्वारे मोक्षाचे अभिवचन आणि मनूचा (नोहा) जलप्रलयाचा वृत्तांत यांचा समावेश होता. संस्कृत ऋषींना त्यांच्या वेदांद्वारे ह्या घटनांचे स्मरण राहिले आणि हिब्रू लोकांना त्यांच्या वेदाद्वारे (ऋषी मोशेचा तोरा) समान घटनांचे स्मरण राहिले.

जलप्रलयाच्या वेगवेगळ्या वृत्तांतांची साक्ष – जगभरातून

मजेशीर गोष्ट ही आहे की, जलप्रलयाचे वर्णन केवळ प्राचीन हिब्रू आणि संस्कृत वेदांतच स्मरण केले जात नाही. जगभरातील विविध जनसमूह आपापल्या इतिहासांत एका मोठ्या पुराचे अथवा जलप्रलयाचे स्मरण करतात. खालील चार्ट हे स्पष्ट करतो. 

Flood accounts from cultures around the world compared to the flood account in the Bible

जगभरातील संस्कृतींतील जलप्रलयाच्या वृत्तांताची बायबलमधील जलप्रलयाच्या वृत्तांताशी तुलना

वरच्या भागात हा चार्ट जगभरात राहणारे विविध भाषासमूह दाखवितो – प्रत्येक खंडातील. चार्टच्या सेलमध्ये हे दाखविण्यात आले आहे की हिब्रू जलप्रलयाच्या वर्णनाचा विशेष तपशील (चार्टच्या डाव्या बाजूस यादीबद्ध केलेला) त्यांच्या स्वतःच्या वृत्तांतात देखील समाविष्ट आहे किंवा नाही. काळ्या सेल्स दर्शवितात की हा तपशील त्यांच्या जलप्रलयाच्या वृत्तांतात आहे, तर रिकाम्या सेल्स दर्शवितात की हा तपशील त्यांच्या स्थानिक जलप्रलयाच्या वर्णनात नाही. आपण हे पाहू शकता की जवळजवळ ह्या सर्व भाषासमूहाजवळ कमीत कमी हे ‘स्मरण’ सामान्य होते की हा जलप्रलय उत्पन्नकर्त्या परमेश्वराद्वारे न्यायदंड होता परंतु काही मनुष्य मोठ्या तारवात बचावली. दुसऱ्या शब्दांत, ह्या जलप्रलयाची आठवण केवळ संस्कृत आणि हिब्रू वेदातच नव्हे, तर जगभरातील आणि खंडातील इतर संस्कृतीच्या इतिहासांत आढळून येते. हा या घटनेकडे संकेत करतो जी दूरच्या भूतकाळात घडली.

हिंदी पंचांगाची साक्ष

hindu-calendar-panchang

हिंदी पंचाग – महिन्याचे दिवस वरून खाली आहेत, पण 7 दिवसांचा आठवडा आहे

हिंदी पंचाग आणि पाश्चात्य पंचाग यांच्यातील फरक आणि साम्य दूर भूतकाळातील या सामायिक स्मृतीचा पुरावा आहे. बहुतेक हिंदी पंचागांची अशाप्रकारे रचना करण्यात आली आहे जेणेकरून दिवस रांगेनुसार (डावीकडून उजवीकडे) जाण्याऐवजी वरून खाली स्तंभांत (वरून खाली) जातात, जी पाश्चात्य देशांच्या दिनदर्शिकांची सार्वत्रिक रचना आहे. भारतातील काही दिनदर्शिका संख्येसाठी हिंदी लिपीचा उपयोग करतात (1,2,3…) आणि काही पाश्चात्य संख्येचा उपयोग करतात (1,2,3…). ह्या तफावतीची आपण अपेक्षा करू शकतो कारण दिनदर्शिका किंवा पंचांग दाखविण्याची कुठलीही ‘योग्य’ पद्धत नाही. पण सर्वच पंचांगात एक केंद्रिय साम्य असते. हिंदी पंचांग 7 दिवसाच्या आठवड्याचा उपयोग करते – पाश्चात्य जगताप्रमाणे. का? आपण समजू शकतो की पंचांगाचे विभाजन पाश्चात्य पंचांगासमान वर्षांत आणि महिन्यात का करण्यात आले आहे कारण हे सूर्याभोवती पृथ्वीच्या भ्रमणावर आणि पृथ्वीभोवती चंद्राच्या भ्रमणावर आधारित आहे – अशाप्रकारे सर्व लोकांस समान असा खगोलीय आधार देते. पण 7 दिवसांच्या आठवड्यासाठी खगोलीय वेळेचा कुठलाच आधार नाही. हे त्या प्रथेवरून व परंपरेवरून येते जी इतिहासात आढळून येते (किती पूर्वी हे कोणासही माहीत नसावे असे वाटते).

आणि बौद्ध थाई पंचांग

thai_lunar_calendar

थाई पंचांग डावीकडून उजवीकडे आहे, पण त्यात पश्चिमेच्या तुलनेत वेगळे वर्ष आहे – पण यातही 7 दिवसांचा आठवडा

बौद्ध देश असल्यामुळे, बौद्ध त्यांच्या वर्षांची गणना बौद्धाच्या जीवनापासून करतात म्हणून त्यांची वर्षे नेहमीच पश्चिमेच्या तुलनेत 543 वर्षे मोठी असतात (अर्थात सन 2019 हे वर्ष बीई – बौद्ध युगात – थाई पंचांगात 2562 आहे). पण पुन्हा ते सुद्धा 7 दिवसांच्या आठवड्याचा उपयोग करतात. हे त्यांस कोठून प्राप्त झाले? वेगवेगळ्या दिवसातील अनेकप्रकारे भिन्न असलेल्या दिनदर्शिका अर्थात पंचांग ह्या समय एककासाठी कुठलाही वास्तविक खगोलीय आधार नसतांना 7 दिवसांच्या आठवड्यावर का आधारित आहेत?

आठवड्यासंबंधी प्राचीन ग्रीक लोकांची साक्ष

प्राचीन ग्रीक लोकसुद्धा त्यांच्या पंचांगात 7 दिवसांच्या आठवड्याचा उपयोग करीत.

प्राचीन ग्रीक वैद्य हिप्पोक्रेटस, जो ख्रि.पू. 400च्या सुमारास जगत असे त्यास आधुनिक चिकित्साविज्ञानाचा जनक मानले जाते आणि त्याने लिहिलेली पुस्तके, जी अद्याप सुरक्षित आहेत, त्याच्या वैद्यकीय निरीक्षणांची नोंद करते. असे करतांना त्याने समय एककाच्या रूपात ‘आठवड्याचा’ उपयोग केला. एका विशिष्ट रोगाच्या वाढत्या लक्षणांविषयी लिहितांना त्याने म्हटले :  

चौथा दिवस सातव्याचा दर्शक आहे; आठवा दिवस दुसर्‍या आठवड्याची सुरूवात आहे; आणि म्हणून, अकरावा दिवस दुसर्‍या आठवड्याचा सुद्धा निदर्शक आहे; आणि पुन्हा, सतरावा निदर्शक आहे, जसा चौदाव्यापासून चौथ्या क्रमांकावर असल्यामुळे, आणि अकराव्यापासून सातव्या क्रमांकावर (हिप्पोक्रेटस, एफोरिजम. #24)

ख्रि.पू. 350 मध्ये लिहित असतांना, अॅरिस्टाटल वेळ चिन्हाकित करण्यासाठी नियमितपणे ‘आठवड्याचा’ उपयोग करतो. एक उदाहरण देण्यासाठी तो लिहितो :

शिशु अवस्थेत घडून येणारे अनेक मृत्यू मूल एक आठवड्याचे होण्यापूर्वी घडून येतात, म्हणून त्या वयात मुलाचे नाव ठेवण्याची प्रथा आहे, ह्या विश्वासावरून की त्याच्या वाचण्याची आता उत्तम संधी आहे.

अॅरिस्टाटल, हिस्ट्री आफ अॅनिमल्स, भाग 12, ख्रि.पू. 350

तर या भारतापासून आणि थायलंडपासून दूर, प्राचीन ग्रीक लेखकांस, ‘आठवड्याची’ कल्पना कोठून आली जेणेकरून त्यांनी ह्या अपेक्षेने त्याचा उपयोग केला की त्यांच्या ग्रीक वाचकांस हे माहीत असावे की ‘आठवडा’ म्हणजे काय? कदाचित ह्या सर्व संस्कृतींत त्यांच्या भूतकाळात (जरी त्यांस त्या घटनेचा विसर पडला असावा) एखादी ऐतिहासिक घटना घडली असावी ज्याने 7 दिवसांचा आठवडा ठरविण्यात आला?

हिब्रू वेद अगदी अशा एका घटनेचे वर्णन करतो – जगाची प्रारंभिक उत्पत्ती. त्या तपशीलात आणि पुरातन वृत्तांतात सृष्टीकर्ता परमेश्वर जगाची उत्पत्ती करतो आणि 7 दिवसांत पहिल्या लोकांस घडवितो (6 दिवस आणि विश्रांतीचा 7वा दिवस). त्यामुळे, प्रथम मानवांनी त्यांच्या दिनदर्शिकेत 7 दिवसाच्या आठवड्याचे समय एकक वापरले. जेव्हा त्यानंतर भाषेच्या गोंधळामुळे मानवजातीची पांगापांग झाली तेव्हा ह्या ‘पांगापांगीच्या’ पूर्वीच्या घटना ह्या विविध भाषासमूहांपैकी अनेकांद्वारे लक्षात ठेवण्यात आल्या, ज्यात येणार्‍या बलिदानाचे अभिवचन, सर्वनाशक जलप्रलयाचा वृत्तांत, तसेच 7 दिवसांच्या आठवड्याचा समावेश होतो. ह्या आठवणी प्रारंभिक मानवजातीच्या जिवंत कलाकृति आहेत आणि ह्या वेदांत नमूद करण्यात आलेल्या या घटनांच्या इतिहासाची साक्ष ठरतात. हे स्पष्टीकरण निश्चितच हिब्रू आणि संस्कृत वेदांतील साम्य स्पष्ट करण्याची सर्वात सरळ पद्धत आहे. आज अनेक जण ह्या पुरातन लिखाणांस केवळ अंधश्रद्धात्मक पुराण कथा म्हणून दूर करतात पण त्यातील साम्य पाहून त्याविषयी त्यांनी गंभीरपणे विचार करावा.

प्रारंभिक मानवजातीचा सामान्य इतिहास होता ज्यात उत्पन्नकर्त्याद्वारे मोक्षाचे अभिवचन होते. पण ते अभिवचन कसे पूर्ण होणार होते? आपण एका पवित्र व्यक्तीचा वृत्तांत सुरू ठेवू जो भाषांतील गोंधळानंतर उत्पन्न झालेल्या पांगापांगीनंतर जगला. आपण याविषयी पुढे वाचू.

[अशाच प्रकारचे अभिसरण दर्शविणार्‍या प्राचीन आठवणींबद्दल पुढील माहितीसाठी – परंतु यावेळी चीनी भाषेतील सुलेखनाच्या माध्यमातून येथे पहा]

बलिदानाची सार्वत्रिक गरज

लोक ऋषी-मुनींना जुन्या काळापासून माहीत होते की लोक भ्रमात आणि पापात जगत आहेत. त्याचा परिणाम म्हणून सर्व धर्मातील, वयोगटातील आणि शैक्षणिक पात्रता असलेल्यांना अंतर्जात जाणीव आहे की त्यांना ‘शुद्ध होण्याची’ गरज आहे. म्हणूनच अनेक लोक कुंभमेळ्याच्या उत्सवात भाग घेतात आणि लोक पूजा करण्यापूर्वी प्रार्थस्नान (किंवा प्रतासना) मंत्र म्हणतात (“मी पापी आहे. मी पापाचा परिणाम आहे. मी पापात जन्मलो आहे. माझा आत्मा पापाच्या अधीन आहे. मी सर्वात दुष्ट पापी आहे. हे प्रभू ज्याचे डोळे सुंदर आहेत, मला वाचव, हे बलिदान करणार्‍या प्रभू”).  शुद्धीकरणाच्या ह्या अंतर्जात गरजेसोबतच आपल्या पापांसाठी अथवा आमच्या जीवनाच्या अंधकारासाठी (तमस) बलिदान करण्याच्या गरजेची जाणीव आहे. आणि पुन्हा एकदा बलिदान देण्याची ही अंतर्जात गरज पुरविण्यासाठी पूजेच्या बलिदानात, अथवा कुंभमेळाव्यात आणि इतर सणांत लोक वेळ, पैसा, तपश्चर्या यांचे बलिदान करतात. मी अशा लोकांविषयी ऐकले आहे जे नदीत पोहणार्‍या  गायीचे शेपूट धरतात. क्षमा प्राप्त करण्यासाठी पूजा अथवा यज्ञ म्हणून ते असे करतात.

सर्वात प्राचीन ग्रंथ जेव्हापासून अस्तित्वात आहेत अगदी तेव्हापासूनच बळी देण्याची ही गरज अस्तित्वात आहे. आणि आमची अंतःप्रेरणा आम्हाला जे सांगते त्याची हे ग्रंथ पुष्टी करतात – की बलिदान अत्यंत महत्वपूर्ण आहे आणि ते दिलेच पाहिजे. उदाहरणार्थ खालील शिकवणींचा विचार करा :

कथोपनिषदात (हिंदू ग्रंथ) नायक नचिकेत म्हणतो :

”मला खरोखर माहीत आहे की अग्नीचा यज्ञ स्वर्गास नेतो आणि स्वर्गास जाण्याचा मार्ग आहे”

कथोपनिषद 1.14

हिंदूंचा ग्रंथ म्हणतो :

”बलिदानाद्वारेच मनुष्य स्वर्गास पोहोचतो” शतपथ

ब्राह्मण 8.6.1.10

”बलिदानाद्वारे, केवळ मनुष्यच नव्हे तर देवता सुद्धा अमरत्व प्राप्त करतात” शतपथ

ब्राह्मण 2.2.8-14.

अशाप्रकारे बलिदानाच्या द्वारे आपणास अमरत्व प्राप्त होते आणि स्वर्ग लाभतो (मोक्ष). पण तरीही प्रश्न तसाच राहतो की आमच्या पापांविरुद्ध/तमाविरुद्ध पुरेसे पूण्य कमविण्यासाठी अथवा ‘भरपाई’ करण्याची गरज पुरविण्यासाठी कुठल्याप्रकारचे बलिदान केले पाहिजे आणि किती पुरेसे होईल? 5 वर्षांची तपश्चर्या पुरेशी होईल काय? गरीबांस पैसा देणे पुरेसे बलिदान होईल काय? आणि असे असल्यास, किती?

प्रजापती/याहवे : परमेश्वर देव जो बलिदानाद्वारे तरतूद करतो

प्रारंभिक वेद ग्रंथांत, समस्त सृष्टीच्या प्रभू परमेश्वरास – ज्याने ब्रम्हांडाची उत्पत्ती केली आणि त्यावर नियंत्रण ठेविले – प्रजापती म्हटले होते. प्रजापतीद्वारे बाकी सर्वकाही अस्तित्वात आले.

वेद पुस्तकमच्या (बायबल) प्रारंभिक हिब्रू ग्रंथास तोरा म्हणतात. तोराचे लेखन सुमारे ई. पू. 1500 मध्ये झाले, ज्यावेळी ऋग्वेदाची रचना झाली त्यावेळी. तोराची सुरूवात ह्या घोषणेने होते की जिवंत परमेश्वर आहे जो समस्त विश्वासाचा उत्पन्नकर्ता आहे. मूळ हिब्रू ग्रंथाच्या लिप्यंतरणात या देवास एलोहीम किंवा याहवे म्हटले होते आणि ह्या हिब्रू ग्रंथात त्यांचा उपयोग आलटूनपालटून करण्यात आला आहे. अशाप्रकारे, ऋग्वेदातील प्रजापतीप्रमाणे, तोरातील याहवे, अथवा एलोहीम, समस्त सृष्टीचा प्रभू होता (आणि आहे).

प्रारंभी तोरामध्ये, यहोवा सुद्धा अब्राहाम नावाच्या ऋषीला दिलेल्या उल्लेखनीय भेटीत स्वतःला ‘तरतूद करणारा’ प्रभू म्हणून प्रकट करतो. तरतूद करणारा यहोवा (हिब्रू भाषेतून याव्हे-यिरे म्हणून लिप्यंतरित) आणि ऋग्वेदातील प्रजापती जो ‘सर्व प्राणीमात्रांचा रक्षक आणि पालनकर्ता’ आहे.

याहवे कशाप्रकारे तरतूद करतो? आम्ही आधीच बलिदान देण्यासाठी लोकांची अंतर्जात गरज पाहिली आहे, पण ह्या आश्वासनावाचून की जे बलिदान आपण घेऊन येतो ते पुरेसे आहे. मनोरंजक गोष्ट ही आहे की आमच्या गरजेच्या ह्या विशिष्ट क्षेत्रात तांड्यामहा ब्राम्हणा हे जाहीर करतो की प्रजापती कशाप्रकारे आमची गरज पुरवितो. त्यात म्हटले आहे : 

”स्वतःचे बलिदान केल्यानंतर प्रजापतीने (समस्त सृष्टीचा प्रभू) स्वतःस देवांकरिता अर्पण केले”

तांड्यामहा ब्राम्हणा, 2 र्‍या खंडाचा 7 वा अध्याय.

(संस्कृत लिप्यंतरण आहे ”प्रजापतिर्द्देवेभ्यम् अत्मनम्यज्नम्क्र्त्व प्रयच्चत“).

येथे प्रजापती एकवचन आहे. केवळ एकच प्रजापती आहे, जसे तोरामध्ये केवळ एकच यहोवा आहे. नंतर पुराण साहित्यात (सन 500 पासनू – 1000 पर्यंत लेखन) अनेक प्रजापतींची ओळख घडून येते. पण वर उद्धृत प्रारंभीच्या ग्रंथात प्रजापती एकवचन आहे. आणि ह्या वाक्यात आपण पाहतो की स्वतः प्रजापती बलिदान देतो अथवा बलिदान आहे आणि तो ते इतरांच्या वतीने देते. ऋग्वेद असे म्हणून या गोष्टीची पुष्टी करतो: 

”खरे बलिदान स्वतः प्रजापती आहे” (संस्कृत: ‘पाजपात्र्यज्ञः’)

संस्कृत विद्वान एच. अग्विलर यांनी खालीलप्रमाणे भाषांतर करून शतपथ ब्राम्हणावर आपले विचार व्यक्त केले आहेत :

“आणि खरोखर, एका प्रजापतीस सोडून बलिदानास योग्य असा दुसरा (बळी) कोणी नव्हता, आणि देवता त्याला बलिदान म्हणून अर्पण करण्याच्या कामी लागले. म्हणूनच या संदर्भात ऋषीने म्हटले आहे: ‘देवतांनी त्याला बलिदानाच्या मदतीने बलिदान म्हणून अर्पण केले – कारण बलिदानाच्या मदतीने – त्यांना त्याला (प्रजापती), बलिदान म्हणून अर्पण केले – हे पहिले नियम होते, कारण या नियमांची प्रथम स्थापना करण्यात आली” एच. अग्विलर, सॅक्रिफाईस इन ऋग्वेदा

आरंभापासूनच वेदग्रंथ ही घोषणा करतात की यहोवा अथवा प्रजापतीने आमची गरज ओळखली म्हणून त्याने आम्हासाठी स्वतःठायी बलिदानाची पूर्तता केली. त्याने हे कसे केले याविषयी आपण नंतरच्या लेखांत पाहू कारण आपण ऋग्वेदातील पुरुषसूक्ताच्या पुरुष-प्रजापती बलिदानावर लक्ष केन्द्रित करणार आहोत, पण सध्या विचार करू या की हे किती महत्वाचे आहे. श्वेताश्वतरोपनिषद् म्हणते

‘सार्वकालिक जीवनात जाण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही (संस्कृत: नान्यह्पन्थ विद्यते – अयनय)

श्वेताश्वतरोपनिषद् 3ः8

जर आपणास सार्वकालिक जीवनात रस असेल, जर आपणास मोक्षाची किंवा आत्मज्ञानाची इच्छा असेल तर प्रजापतीने (किंवा यहोवा) आपणास स्वर्गप्राप्ती व्हावी म्हणून स्वतःच्या बलिदानाद्वारे आपल्यासाठी कशी व का तरतूद केली याविषयी काय सांगितले गेले आहे हे पाहण्यासाठी पुढे प्रवास करणे शहाणपणाचे ठरेल. आणि वेद आपल्याला अनिश्चित स्थितीत सोडत नाही. ऋग्वेद हे पुरुषसुक्त आहे जे प्रजापतीचा देहावतार आणि त्याने आपल्यासाठी केलेल्या बलिदानाचे वर्णन करते. येथे आपण पुरूषसुक्ताची ओळख करून देतो जे पुरुषाचे वर्णन अगदी तसेच करते जसे बायबल (वेद पुस्तकम्) येशूसत्संगचे (नासरेथचा येशू) आणि आम्हास मोक्ष किंवा मुक्ति (अमरत्व) मिळावी म्हणून त्याने केलेल्या बलिदानाचे वर्णन करते. येथे आपण थेट येशूच्या (येशूसत्संग) बलिदानाकडे आणि त्याने आम्हास दिलेल्या देणगीकडे पाहू.